ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަސްގަނޑަކީ ހަގީގަތުގައި ކޮބައިކަމާއި، އެ ފަސްގަނޑުގައި ނަތީޖާ ނެރެދޭ ކެމިކަލްތަކާއި އޮށްތަކަކީ ކޮބައިކަމާއި، ދަނޑުވެރިކަމުން ހަގީގަތުގައި ފައިސާ ލިބެނީ ކޮންތާކުންކަމާއި، ގްރޯ ޕްލަސް އިން އިމްޕޯޓްކުރަން ޖެހޭ ސްލޭޓް. މި ރިޕޯޓް ބިނާކޮށްފައިވަނީ 14 ރިސާޗް އޭޖެންޓަކުން، އަސްލު މަސްދަރުތަކުގެ މައްޗަށެވެ: FAO، 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ކަސްޓަމްސް ޓެރިފް، UN Comtrade، ގެޒެޓް، ބައިނަލްއަގްވާމީ ދިރާސާތައް، އަދި ދިވެހި މާރުކޭޓްގެ ޚަބަރުތައް.
ފަސްގަނޑުގެ މައްސަލައަކީ ހައްލު ހޯދިފައިވާ މައްސަލައެކެވެ. އެކަމަކު އެ ހައްލު ރާއްޖޭގައި ވިއްކާ ބަޔަކު ނެތެވެ. pH 8.0-8.8 ގައި ހުންނަ ފަރުވެލީގައި ވަކި ބާވަތްތަކެއްގެ އާންމު ޕްރޮޑަކްޓްތައް މުޅިން ބޭކާރުވެއެވެ: ފަސްގަނޑަށް އަޅާ iron sulfate، sulfur pH-down، gypsum، އަދި މަތީގައި ފެތުރާ urea. އޭގެ ބަދަލުގައި ބޭނުންވަނީ ވަކި ލިސްޓެކެވެ: Fe-EDDHA ޗެލޭޓް، EDTA ޒިންކާއި މެންގަނީޒް، sulfate of potash، controlled-release nitrogen، އަދި ގިނަ އަދަދަކަށް އޯގަނިކް މާއްދާ. މިއަދު ރާއްޖޭގައި ފަރުވެއްޔަށް ޚާއްސަ ލައިނެއް ވިއްކާ އެއްވެސް ފިހާރައެއް ނެތެވެ. މިއީ ހުސް ޖާގައެވެ.
އިތުރު ތިން ހޯދުމަކުން ޕްލޭން ބަދަލުވެއެވެ. ފުރަތަމަ، ގާނޫނީ މަގު ފުޅާވެފައި ހުޅުވިފައެވެ: ގަސްކާނާ، ޗެލޭޓް، އޮށް، ކޮކޯޕީޓް އަދި ބަޔޮލޮޖިކަލްސް 0% ޑިއުޓީގައި، ޕްރޮޑަކްޓް ރަޖިސްޓްރީއަކާ ނުލައި ވަދެއެވެ. ހަމައެކަނި ބަންދުވެފައި އޮތީ ބޭހެވެ. ދެވަނަ، ދަނޑުވެރިކަމުގެ ފައިސާ ހުރީ އިމްޕޯޓް އަގުތައް އިޝާރާތްކުރާ ތަނަކު ނޫނެވެ: ދަނޑުވެރިޔާއަށް ފައިސާ ލިބެނީ ގިތެޔޮ މިރުސް (ރޯދަމަހު MVR 250-800/kg)، ބްލައިޓަށްފަހު އަލަ (MVR 80-100/kg)، ލުނބޯ، އަދި ރިސޯޓް ޗެނަލްގެ ހައިޑްރޮޕޯނިކް ފެހި ފަތްތަކުންނެވެ. ޓޮމާޓޯއާއި ފިޔައަކުން ނޫނެވެ. ތިންވަނަ، މާރުކޭޓް ކުޑައެވެ (އިންޕުޓް އިމްޕޯޓް USD 4-6M، ރަޖިސްޓަރީވެފައިވާ 7,600 ދަނޑުވެރިން) އަދި އާންމު މެދު ބައި މިހާރުވެސް Prime Fertilizers އަތުގައެވެ. އެހެންކަމުން ގްރޯ ޕްލަސް ކާމިޔާބުކުރާނީ ވޮލިއުމުން ނޫނެވެ. ކިއުރޭޝަނާއި އެގްރޮނޮމީންނެވެ.
އަދި ފަސްގަނޑަށްވުރެ މަތީގައި އެއް ހުރަހެއް އެބައޮތެވެ: ރާއްޖޭގައި ރެއާއި ދުވާލު، އަހަރު ދުވަހު، ފިނިހޫނުމިން ހުންނަނީ 25-30°C ގައެވެ. ދުވާލާއި ރޭގަނޑުގެ ތަފާތު އެހާ ކުޑަވުމުން ގިނަ ބާވަތްތަކެއް ނުހެދެއެވެ. މާނައަކީ ފިނިކުރުމުގެ ޚަރަދަކީ ކޮންމެ ޕްރޮޓެކްޓަޑް ކަލްޓިވޭޝަން ބިޒްނަސް ކޭސްއެއް ނިންމައިދޭ ލައިނެވެ. އަދި އެއީ އެއްވެސް ބަޔަކު ޝާއިއުނުކުރާ ލައިނެވެ. ފަސްގަނޑު ރަނގަޅުކުރެވެނީ ކެމިސްޓްރީންނެވެ. މޫސުން މެނޭޖްކުރެވެނީ ސިސްޓަމް ޑިޒައިނުންނެވެ. ގްރޯ ޕްލަސް އިން ދޭންވީ ދެ ޖަވާބެވެ.
އުމުރުން ޅަ calcareous Entisols: ފަރުގެ ހިލަގަނޑުމަތީގައި އޮންނަ 0-40 cm ފުންމިނުގެ މުށިކުލައިގެ ފަސްގަނޑެކެވެ. ގިނަ ރަށްރަށުގައި އޭގެ ދަށުގައި calcium carbonate އިން ބަނދެވިފައިވާ ~30 cm ގެ ހަރު ފަށަލައެއް (ހާޑްޕޭން) އޮވެއެވެ. މޫތަކަކަށް އެ ފަށަލަ ފޫއެއް ނުދެއެވެ. FAO ގެ ގައުމީ ޕްރޮފައިލާއި، ހަމަ އެފަދަ ފަރު ރަށްރަށުން (Kiritimati, Marshall Islands) ނެގިފައިވާ ދިރާސާތައް، މުހިންމު ކޮންމެ އަދަދެއްގައި އެއްބަސްވެއެވެ.
| ސިފަ | އަދަދު | ނަތީޖާ |
|---|---|---|
| pH | 8.0 - 8.8 | ދަގަނޑު، މެންގަނީޒް އަދި ޒިންކް ފަސްގަނޑާ ބީހުމާއެކު ތާށިވެއެވެ. sulfate ބާވަތުގެ މައިކްރޯނިއުޓްރިއެންޓް ފަސްގަނޑަށް އެޅުމަކީ ބޭކާރު ޚަރަދެކެވެ. |
| އޯގަނިކް މާއްދާ | < 2% | ފެން ހިފެހެއްޓުމާއި ކެޓަޔަން އެކްސްޗޭންޖް ސުމެއްގައެވެ. އޯގަނިކް މާއްދާއަކީ ފަސްގަނޑު މުއްސަނދިކުރާ ހަގީގީ ހަމައެކަނި ލީވަރެވެ. |
| ޕޮޓޭސިއަމް | < 0.1 cmol/kg | އެޓޯލް ފަސްގަނޑުތަކުގައި އެންމެ ބޮޑަށް ސާބިތުވެފައިވާ ދަތިކަމެވެ. އެހެންނަމަވެސް ރާއްޖެއަށް potassic ގަސްކާނާ އިމްޕޯޓްކުރެވެނީ ސުމަކާ ގާތްކޮށެވެ. |
| ފޮސްފަރަސް | ގިނަ، އެކަމަކު ތާށި | calcium phosphate ގެ ސިފައިގައި ބަނދެވިފައެވެ. ދޫކުރެވެނީ ފެތުރުމުގެ ބަދަލުގައި ބޭންޑްކޮށް އަޅާ MAP އަދި MKP އިންނެވެ. |
| ދަށްވެފައިވާ | N, K, Fe, Mn, Zn | FAO އިން މުޅި ގައުމުގައި މި ފަހެއް ފާހަގަކުރެއެވެ. ދުވަހަކުވެސް ދަށްނުވާ ހަމައެކަނި މާއްދާއަކީ ކެލްސިއަމެވެ. |
| ފަސްގަނޑުގެ ފުންމިން | 0-40 cm | ގިނަ ރަށްރަށުގައި އުސް އެނދާއި ކޮންޓެއިނަރ، ހުޅުވިފައިވާ ދަނޑަށްވުރެ ރަނގަޅުވާނެއެވެ. |
| ހާޑްޕޭން | ~30 cm, CaCO3 | ބޮޑެތި ގަސްތައް ފިޔަވައި ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ މޫ ހުއްޓުވައެވެ. ޓްރެންޗް ކަނޑައިގެން ނުވަތަ އޭގެ މަތީގައި ހައްދާށެވެ. |
| ފެންފަށަލަ | < 2 m ފުނުގައި | އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު 52 ރަށުގެ އެވްރެޖް ފެންފަށަލައިގެ ބޯމިނަކީ ~4.6 m އެވެ. ބޮލަކަށް ސަލާމަތުން ނެގޭ މިންވަރު ~300 L އަށްވުރެ ދަށަށް ދަނީއެވެ. |
| ފެނުގައި ލޮނުވުން | ރަށްރަށުގެ 84% | ސާވޭކުރި 45 ރަށުގެ ތެރެއިން 38 ރަށެއްގައި ބިމުގެ ފެން ލޮނުވެފައެވެ. ސަލާމަތްކުރެވޭ ކޮންމެ ލީޓަރަކީ ޕްރޮޑަކްޓް މާރކެޓް ފިޓެވެ. |
| ދަނޑުވެރިކަން ކުރެވޭ ބިން | ~3,900 ha | އޭގެ ތެރެއިން ހަގީގަތުގައި ހައްދަނީ ~573 ha ގައެވެ. އެވްރެޖް ވިޔަފާރި ދަނޑަކީ 0.1 ha އަށްވުރެ ކުޑަ ދަނޑެކެވެ. މިއީ ބަގީޗާ ސްކޭލްގެ ގައުމެކެވެ. |
މުހިންމު ހަ ރަށަކީ ފެންފަށަލަ އެންމެ ބޯ ބޮޑެތި ރަށްރަށާއި، ޖިއޮލޮޖިކަލީ ތަފާތު އެއް ރަށެވެ: ތޮއްޑޫ (ގައުމީ ކަރާ ލީޑަރު، ރަށުގެ ތިންބައިކުޅަ އެއްބައި ދަނޑުވެރިކަމުގައި)، ކާށިދޫ (އެންމެ ބޮޑު ދަނޑު ސަރަހައްދު، 43.85 ha)، ލ. ގަން (ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު ރަށް)، އައްޑޫ ގަން (~20 m ފެންފަށަލަ، ގައުމުގެ އެންމެ ބޯ)، ފުވައްމުލައް (ފެންފެންކުޅި، އަލަ ވަޅުގެ ފަސްގަނޑު، ނެޝަނަލް އެގްރިކަލްޗަރ ލެބޯރެޓަރީ)، އަދި ހަނިމާދޫ (މިނިސްޓްރީގެ އުތުރުގެ އެގްރިކަލްޗަރ ސެންޓަރު، ADB ފައިސާއިން އަޕްގްރޭޑްކުރެވެމުންދާ). މިއީ ބީޗްހެޑް އަދި ޑިމޯ ރަށްރަށެވެ.
ހަނދާނުގައި ބަހައްޓަންވީ އެއް އިސްތިސްނާއެއް: ފުވައްމުލަކުގެ ކުޅީގެ ފަސްގަނޑުގައި ހިއުމަސް ގިނަވެ، އަލްކަލައިން ކަން ދަށްވެއެވެ. އެހެންވެ އާންމު ފަރުވެލީގެ ލޮޖިކް އެތަނުގައި އެއްކޮށް ނުހިނގައެވެ. އަލައަށް ދޭ އިންޕުޓް އެ ކިސަޑުގައި ތަފާތެވެ.
މުޅި ފުރުސަތުގެ އެގްރޮނޮމިކް ހިތަކީ މިއެވެ. މިނިވަން calcium carbonate މަތީގައި pH 8+ ގައި، އާންމު ކެޓަލޮގުގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައި މަސައްކަތްކުރުން ހުއްޓެއެވެ. އަދި މަސައްކަތްކުރާ ޕްރޮޑަކްޓްތަކަކީ އެނގޭ، ނަން ހުރި، އިމްޕޯޓްކުރެވޭ ޕްރޮޑަކްޓްތަކެކެވެ.
މި ދޫކޮށްލާ ލިސްޓް، ސަބަބާއެކު ޝާއިއުކުރުމަކީ އެއްވެސް ވާދަވެރިއެއްގެ އަތުގައި ނެތް އިތުބާރުގެ ރައުސުލްމާލެކެވެ.
ދަނޑުވެރިކަމުގެ އިންޕުޓް އިމްޕޯޓް މާރުކޭޓް ޖުމްލަ އަހަރަކު USD 4-6M އެވެ. އެއާ އަޅާބަލާއިރު ދަނޑުވެރިކަމުގެ އުފެއްދުން އިމްޕޯޓް މާރުކޭޓަކީ USD ~146M އެވެ. ރަޖިސްޓަރީވެފައި 7,600 ދަނޑުވެރިން، ބޮލަކަށް އަހަރަކު USD 500-800 ގެ އިންޕުޓް ޚަރަދެކެވެ. މި މާރުކޭޓް ކާމިޔާބުކުރެވެނީ ޓަނުން ނޫނެވެ. ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ފުޅާމިނާއި، ކިއުރޭޝަނާއި، ޕްރޮގްރާމް ޗެނަލްތަކުންނެވެ.
| ކެޓަގަރީ | އަހަރަކު އިމްޕޯޓް | ހާލަތު |
|---|---|---|
| ގަސްކާނާ (HS 31) | USD 2.0-2.2M | އަގުގެ 57% އަކީ ސްރީލަންކާއާއި އިންޑިއާއިން ~$0.13/kg CIF ގައި އަންނަ އޯގަނިކް ގުއެވެ. މިނަރަލް NPK ތުނިކޮށެވެ. |
| Potassic (HS 3104) | ~ USD 1K | K އެންމެ ދަށްވެފައިވާ ފަސްގަނޑުތަކުގައި، ގާތްގަނޑަކަށް ސުމެކެވެ. ހުސް ޖާގަ. |
| ޗެލޭޓަޑް މައިކްރޯނިއުޓްރިއެންޓް | ނުފެނޭ | ރާއްޖޭގެ އެއްވެސް ފިހާރައަކުން ބްރޭންޑެޑް ޗެލޭޓް ލައިނެއް ނުފެނުނެވެ. ހުސް ޖާގަ. |
| ގްރޯވިން މީޑިއާ | ތަފާސްހިސާބުން ނުފެނޭ | ޕީޓާއި ކޮއިރު ޓްރޭޑް ސްޓެޓްސްގައި ނުފެންނައިރު، ކޮކޯޕީޓް ރީޓެއިލްވަނީ ~MVR 25/kg ގައެވެ. ބަލްކް ސަޕްލައި އެއްވެސް ބައެއްގެ އަތުގައި ނެތެވެ. ހުސް ޖާގަ. |
| ބޭސް (HS 3808) | USD 3.8-4.7M | ގޭގެއާއި ރިސޯޓްގެ ބަޔޮސައިޑްވެސް މީގައި ހިމެނެއެވެ. ދަނޑުވެރިކަމުގެ ބައި މާ ކުޑައެވެ. ރަޖިސްޓްރީން ބަންދުކުރެވިފައެވެ. |
| އޮށް (HS 1209) | USD ~176K | ވަރަށް ކުޑައެވެ. އަގުން އެންމެ ކުރީގައި ނެދަލެންޑްސް (Rijk Zwaan ފެންވަރުގެ ޕެކެޓް ~$305/kg). އޮށަކީ ޓްރެފިކް އެންކަރެކެވެ. އާމްދަނީގެ އިންޖީނެއް ނޫނެވެ. |
Prime Maldives (Prime Fertilizers) އަކީ މިހާރުގެ ސްޕެޝަލިސްޓެވެ: East-West Seed، Rijk Zwaan، Yara، AutoPot އަދި Bluelab ހިމެނޭ ގާތްގަނޑަކަށް 40 ބްރޭންޑްގެ ސޯލް ޑިސްޓްރިބިއުޓަރޝިޕް، ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ވެންޑަރ ނެޓްވޯކް، އަހަރަކު USD ~1.09M ގެ އިމްޕޯޓް (86% އިންޑިއާ)، ގެރި ގުއި އިމްޕޯޓްކުރުމުގައި އެއްވަނަ، އަދި ދަނޑުވެރިންނަށް ތަމްރީނު ދިނުމުގައި ހަރަކާތްތެރިއެވެ. ދެވަނަ ފަށަލައަކީ މާލޭގެ ރީޓެއިލެވެ: CULTUS (ރަށްރަށަށް ބޯޓުން ފޯރުކޮށްދޭ އީ-ކޮމާސް)، Farmers Invest، Alividha. AgroNAT (ސަރުކާރު ކުންފުނި) ކޮންޓްރެކްޓް ދަނޑުވެރިންނަށް ސަޕްލައިކުރެއެވެ. އެކަމަކު 2024 ގެ ފަހުކޮޅު އުވާލަން ނިންމުމަށްފަހު 2025 ގެ މާޗްގައި އަލުން ފެށީއެވެ. އެ ނުތަނަވަސްކަމަކީ ޕްރައިވެޓް ސަޕްލަޔަރަކަށް ފުރުސަތެކެވެ.
އާންމު NPK، ގުއި، ނުވަތަ EWS އޮށުގައި Prime އާ ސީދާ ކުރިމަތިލައިގެން ނުވާނެއެވެ. ކާމިޔާބު މަގާމަކީ އެގްރޮނޮމިކަލީ ރަނގަޅު ސްޕެޝަލިސްޓްގެ މަގާމެވެ: ފަރުވެލީގެ ކެމިސްޓްރީ، ކިއުރޭޓްކުރެވިފައިވާ އޮށް، ހެއްދުމުގެ ސިސްޓަމް، އަދި ތިރީގައިވާ ޕްރޮގްރާމް ޗެނަލްތަކެވެ.
މާލޭގެ ރީޓެއިލް އަގުތައް: ކޮކޯޕީޓް 5 kg ބްލޮކް MVR 125، ފެނުގައި ދިޔާވާ NPK MVR 180، ހައިޑްރޯ A+B MVR 220، ހައިބްރިޑް ޓޮމާޓޯ ޕެކެޓް MVR 45، ޑްރިޕް ސްޓާޓަރ ކިޓް MVR 450، pH މީޓަރު MVR 320. CIF އަގުތަކާ އަޅާބަލާއިރު (އޯގަނިކް ގަސްކާނާ ~$0.13/kg، ސްރީލަންކާގެ ކޮކޯޕީޓް ބްލޮކް $0.20-0.60 FOB)، މީޑިއާއާއި ސްޕެޝަލްޓީ ލައިންތަކުގެ މާޖިން ލޭންޑަޑް ކޮސްޓްގެ ގުނަތަކެކެވެ.
2026 ވަނަ އަހަރުގެ ނެޝަނަލް ޓެރިފް ޝެޑިއުލާއި އަސްލު ގާނޫނުތަކުން ލައިނުން ލައިނަށް ޔަގީންކުރެވިފައެވެ. ގްރޯ ޕްލަސްގެ މައިގަނޑު ސްލޭޓަކީ ޑިއުޓީ ފްރީ، ރަޖިސްޓްރީ ފްރީ ސްލޭޓެކެވެ. ބަންދުވެފައި އޮތް ހަމައެކަނި ކެޓަގަރީއަކީ ބޭހެވެ. އަދި އެ ދޮރުވެސް ހުރަސްކުރެވެއެވެ.
| އިމްޕޯޓް | ޑިއުޓީ | ޝަރުތު |
|---|---|---|
| ގަސްކާނާ، SOP, CRF، ޗެލޭޓް، MAP, MKP (HS 31) | 0% | ޕްރޮޑަކްޓް ރަޖިސްޓްރީއެއް ނެތެވެ. ހަމައެކަނި އިމްޕޯޓަރުގެ ފޯމަލިޓީއާއި ދިވެހި ބަހުން ފެކްޓް ޝީޓެއް (2015 ގެ މިނިސްޓްރީ ނޯޓިސް). |
| ތަރުކާރީގެ އޮށް (HS 1209) | 0% | ކޮންމެ ޝިޕްމަންޓަކަށް ކުރިން ފައިޓޯސެނިޓަރީ އިމްޕޯޓް ޕަރމިޓް (aos.egov.mv) އަދި އަސްލު ގައުމުގެ ފައިޓޯ ސެޓްފިކެޓް. ދާއިމީ ޕަރމިޓް ޕައިޕްލައިނެއް ބިނާކުރާށެވެ. |
| ކޮކޯޕީޓް، ޕީޓް، ޕާލައިޓް، ވަރމިކިއުލައިޓް | 0% | ކަރަންޓީނުގެ ދަށުގައެވެ. ސްޓެރިލައިޒްކުރި ލިޔެކިޔުމުން ކްލިއަރެންސް ފަސޭހަވެއެވެ. |
| ބަޔޯފަރޓިލައިޒަރ، މައިކްރޯބިއަލް (HS 3002.49 / 3101) | 0% | ޕްރޮޑަކްޓް ރަޖިސްޓްރީއެއް ނެތެވެ. އެކަމަކު ދިރޭ އެއްޗެއްސަށް (މައިކްރޯބް، EM، Trichoderma، ފައިދާހުރި ސޫފި) ކަރަންޓީނުގެ ޚާއްސަ ހުއްދަ ބޭނުންވެއެވެ. އެ ޕަރމިޓް މަގު ފުރަތަމަ ދަސްކުރުމަކީ ވާދަވެރިންނަށް ފަސޭހައިން ކޮޕީނުކުރެވޭނެ ދިފާއެކެވެ. |
| ބޭސް (HS 3808) | 15% · 5% SAFTA · 0% China/Türkiye FTA | ޕޮޒިޓިވް ލިސްޓް: ޕްރޮޑަކްޓް ރަޖިސްޓްރީގައި އޮންނަން ޖެހެއެވެ. އިމްޕޯޓަރު ލައިސަންސްވާން ޖެހެއެވެ (ގަވާއިދު 2021/R-12، ބޭހުގެ ގާނޫނު 21/2019). އިމްޕޯޓް ޕަރމިޓް 90 ދުވަހުން ބާތިލްވެއެވެ. 2017 އިން ފެށިގެން މަނާ: chlorpyrifos, trichlorfon, carbosulfan, fenthion. އޮރިޖިން ޕްލޭންކުރުމުން ލޭންޑަޑް ކޮސްޓުން 10 އިން 15 ޕޮއިންޓް ސަލާމަތްވެއެވެ. |
| ދިރޭ ގަސް، ޓިޝޫ ކަލްޗަރ (HS 0602) | 25% | ފައިޓޯ ޕަރމިޓާއި އިންސްޕެކްޝަން. SAFTA ގެ ދަށުން މޭވާ ގަހާއި ކަޓިންގް 5% އަށް ދަށްވެއެވެ. SME ދަނޑުވެރިކަމުގެ ޑިއުޓީ އިސްތިސްނާ (3 އިން 15 އަހަރު) މިތާ ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. |
| ޓެކްނިކަލް phosphoric acid | 15% | އިތުރުން ކޮންމެ ޝިޕްމަންޓަކަށް މިނިސްޓްރީ އޮފް ޑިފެންސްގެ ހަޒާޑަސް ކެމިކަލް ޕަރމިޓް (2019/R-1057). ދޫކޮށްލާށެވެ: ފަރޓިލައިޒަރ ގްރޭޑް MKP އިން ހަމަ އެ މަސައްކަތް 0% ގައި، ޕަރމިޓަކާ ނުލައި ކުރެއެވެ. |
ރާއްޖޭގައި ބޭސް އިޝްތިހާރުކުރުމަކީ މުޅިން މަނާ ކަމެކެވެ. ގާނޫނު 21/2019 ގެ 20 ވަނަ މާއްދާއިން، އެއްވެސް ފަރާތަކުން ބޭހެއް އިޝްތިހާރުކުރުމުގެ ގޮތުން އެއްވެސް ކަމެއް ކުރުން މަނާކުރެއެވެ. 41 ވަނަ މާއްދާއިން އެއީ ކުށެއްކަމަށް ކަނޑައަޅައި، MVR 5,000 އިން MVR 30,000 އަށް ޖޫރިމަނާކުރެއެވެ. ގާނޫނުގައި "އިޝްތިހާރު" ގެ މާނައިގައި ލިޔުމާއި، އިލެކްޓްރޯނިކް ވަސީލަތާއި، ބޯޑާއި، ފެންނަ ގޮތަށް ބަހައްޓާ ތަކެއްޗާއި، ހަދިޔާއާއި، ޑިމޮންސްޓްރޭޝަނާއި، އަދި އަނގަބަހުން ޕްރޮމޯޓްކުރުންވެސް ހިމެނެއެވެ. މިއީ ހުއްދަ ހޯދޭނެ މަގެއް ނެތް، ފުރިހަމަ މަނާކުރުމެކެވެ: އެއްވެސް ބޭހެއްގެ ސޯޝަލް އެޑެއް، ފްލަޔަރެއް، ޑިމޯއެއް ދުވަހަކުވެސް ނުހިނގާނެއެވެ. ސަލާމަތް މަގަކީ ލައިސަންސް ލިބިފައިވާ ވިއްކާ ތަނުގައި ހަގީގަތުގައި ހުރި އަގުތަކުގެ ލިސްޓާއި މައުލޫމާތެވެ (ސީދާ އިން މިނިސްޓްރީއާއެކު ސާފުކުރާށެވެ). މި މަނާކުރުން އޮތީ ހަމައެކަނި ބޭހަށެވެ: ގަސްކާނާ، އޮށް، މީޑިއާ، ސާމާނު އަދި ކިޓް މިނިވަންކަމާއެކު މާރކެޓްކުރެވެއެވެ. މިއީ ބްރޭންޑް އެ ކެޓަގަރީތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކުރަން ޖެހޭ އިތުރު ސަބަބެކެވެ.
ދެ ސްޓްރެޓީޖިކް ނުކުތާއެއް. ސަރުކާރުގެ އަމިއްލަ 2025 ޑިސެމްބަރުގެ ދިރާސާއިން ބޭހުގެ ގާނޫނު ތަންފީޒުކުރުން ބަލިކަށިކަން (ރަޖިސްޓަރީނުވާ ބޭސް ފާޅުގައި ވިއްކާކަން) ދައްކައި، ޕެސްޓިސައިޑް ރެގިއުލޭޓަރީ އޮތޯރިޓީއަކާއި ރެސިޑިއު މޮނިޓަރިންއާއެކު ހަރުކަށި ނިޒާމަކަށް ލަފާދެއެވެ. މިސްރާބު ފައިދާކުރަނީ ގަވާއިދަށް ފެތޭ އިމްޕޯޓަރަށެވެ: ފުރިހަމައަށް ލައިސަންސްވެ، ރަޖިސްޓްރީގައި ހުރި ސްޓޮކް އެކަނި ބެހެއްޓުމެވެ. އަދި ޕެސިފިކްގެ އެޓޯލްތަކުގެ އާންމު އުސޫލާ ޚިލާފަށް، ރާއްޖޭގައި އިނޯގަނިކް ގަސްކާނާ ހުއްޓުވާ ގާނޫނެއް ނެތެވެ: HS 31 ގެ ކޮންމެ ލައިނެއްގައި 0% ޓެރިފަކީ ގަސްދުގައި އިމްޕޯޓަށް ހިތްވަރުދޭ ސިޔާސަތެކެވެ.
އިތުރު ސަމާލުކަން: ޕްލާސްޓިކް ޕޮޓާއި ސީޑްލިން ޓްރޭ 20% ޑިއުޓީ (ޗައިނާ FTA ގައި 12%)، ފަރޓިލައިޒަރ އިންޖެކްޓަރ 20%، އަދި ރާއްޖޭގައި ވިއްކުމުން 8% GST. ކަރަންޓީނުގެ ގަވާއިދުން ފަސްގަނޑު ހަގީގަތުގައި މަނާވެއެވެ (ގަހުގެ މޫ ބަންދުކުރެވެނީ ހަމައެކަނި ޕާލައިޓް، ވަރމިކިއުލައިޓް، ކަފަ، ޕީޓް މޮސް ނުވަތަ ރޮކް ވޫލްގައެވެ). ރުކަށް 2026 ޖެނުއަރީގެ އާ ޕަރމިޓް މަގު ބޭނުންވެއެވެ. ފައިޓޯ ތަންފީޒުކުރުން 2025 ޑިސެމްބަރު 1 ގައި ހަރުކަށިވިއެވެ: ޕަރމިޓް ނެތް ޝިޕްމަންޓް ކަރަންޓީނުކޮށް ނުވަތަ ނައްތާލައެވެ.
ރާއްޖެއަށް ގެންނަ ހުރިހާ އޮށަކީ ކަހަލަ ގޮތަކަށް އިމްޕޯޓް ހައިބްރިޑެވެ. ރާއްޖޭގައި ބްރީޑިންއެއް ނުކުރެއެވެ. ތޮއްޑޫގައި އޮށުގެ އިންތިޒާމީ ސަޕްލައި ޗެއިނެއް ނެތެވެ ("އިޒްރޭލު" ކަރާ، ނަން ނޭނގޭ ގޮތަށް ގެންނަ). East-West Seed ހުރީ Prime Maldives އަތުގައި ބަންދުވެފައެވެ. Prime ގެ ބްރޭންޑް ލިސްޓްގައި Rijk Zwaan ވެސް އޮވެއެވެ. ހުޅުވިފައިވާ މަގުތަކަކީ Known-You (ތައިވާން)، Namdhari (އިންޑިއާ)، އަދި ސްރީލަންކާ DOA ގެ ޕަބްލިކް ވެރައިޓީތަކެވެ.
| ބާވަތް | ވެރައިޓީ (ބްރީޑަރު) | ސަބަބު |
|---|---|---|
| ފަޅޯ | Red Lady 786 (Known-You); Sinta F1 (UPLB/EWS) | PRSV ތަހަންމަލްކުރާ، ތިރިން މޭވާ އަޅާ، Brix ~12. އެއް 10 g ދަޅު (ލޭންޑަޑް ~USD 60، 550+ އޮށް) އިން މުޅި ސީޑްލިން ނާސަރީއެއްގެ މާޖިން ނުކުމެއެވެ. މިނިސްޓްރީގެ ހަނިމާދޫ ޓްރައަލް ލިސްޓްގައި ހިމެނެއެވެ. |
| މިރުސް | MICH HY-01 (Sri Lanka DOA); EWS hot pepper F1؛ ގިތެޔޮ މިރުހުގެ ލޯކަލް ސިލެކްޝަން | މިރުހަކީ ގައުމުގެ އެއްވަނަ އަގުގެ ބާވަތެވެ. MICH HY-01 ސަގާފީ ގޮތުން ގުޅޭ، Hayleys މެދުވެރިކޮށް ޕަބްލިކް އަގުގައި ލިބެއެވެ. |
| ޓޮމާޓޯ (ހޫނުގައި އަޅާ) | Platinum F1, Diamante Max F1 (EWS); CLN1621 (WorldVeg) | ހޫނުގައި މޭވާ އަޅާ، ToLCV އަދި bacterial wilt އަށް ދިފާއު ހުރެއެވެ. ނަމަވެސް ލޯކަލް އަގުގެ ފައިދާއެއް ސާބިތުވެފައި ނެތެވެ: މިރުހުގެ ފަހަތުން ގެންނާށެވެ. |
| ޗެރީ ޓޮމާޓޯ | Santa F1 (Known-You) | ގްރޭޕް ބާވަތްތައް ފަޅައިގެންދިއުން މަދު، ހޫނުގައި އަޅައެވެ. ރިސޯޓް ސެލެޑްގެ ޑިމާންޑް. |
| ކަރާ | NS 295 (Namdhari); Sweet Sangria, Andaman F1 (EWS)؛ ރީނދޫ ޕްރީމިއަމް ބާވަތެއް | ތޮއްޑޫން ރޯދަމަހަކު 300 އިން 500 ޓަނު ފޮނުވަނީ ނަން ނޭނގޭ އޮށުންނެވެ. ރީނދޫ ކަރާ ރީޓެއިލްވަނީ MVR 35/kg ގައެވެ. އާންމު ކަރާ MVR 20-25. |
| ބަށި (އޯކްރާ) | OKH-1 (SL DOA, 30+ t/ha); NS 862 / NS 7774 (Namdhari) | ރަށްރަށުގައި ސާބިތުވެފައިވާ ބާވަތެކެވެ. ވައިރަހަށް ދިފާއު ހުރުމަކީ ތަފާތެވެ. |
| ފާގަ | Palee F1 (EWS); NS 1024 (Namdhari) | ސަރަހައްދީ ބެންޗްމާކެވެ. ބޯ ކަށިތަކުން ބޯޓު ދަތުރުގައި ހަލާކުވުން ކުޑަކުރެއެވެ. |
| ކިއުކަމްބާ | EWS ގެ ޓްރޮޕިކަލް F1 ލައިން ނުވަތަ Known-You ގެ ބަދަލެއް | އަވަސް، ފަސޭހަ ނެޓް ހައުސް ބާވަތެކެވެ. |
| ހައިޑްރޯ ލެޓިއުސް | Dunand RZ, Tourbillon RZ, Paradai RZ (Rijk Zwaan) | ޓްރޮޕިކަލް ހައިޑްރޯޕޯނިކްސްގައި ބޯލްޓިންއާއި ޓިޕްބާންއަށް ދިފާއުވާ ގޮތަށް ބްރީޑްކުރެވިފައެވެ. 1,000 އޮށުގެ ދަޅު އެއަރ ކޫރިއަރުން މިހާރުވެސް ގެނެވެއެވެ. ފުރަތަމަ Prime ގެ RZ އެއްބަސްވުން ޔަގީންކުރާށެވެ. |
| ފެހި ފަތް | Bamboo Leaf kangkong (OP); Madiira 1 & 2 amaranth (WorldVeg); Feng Qing / Joi Choi / Trek pak choi | ހޫނަށް ދިފާއު، ސައިކަލް ކުރު، ހައިބްރިޑާއެކު އަގުހެޔޮ OP ޗޮއިސްތަކެއް. |
| ދޮންކެޔޮ | Grand Naine / Dwarf Cavendish ޓިޝޫ ކަލްޗަރ (Jain, NCS-TCP ސެޓްފައިޑް) | ތިރި ގަހަކަށްވުމުން ހުޅުވިފައިވާ ރަށްރަށުގައި ވަޔަށް ދިފާއުވެއެވެ. އެއް ޝިޕްމަންޓަކަށް 1,000+ ގަސް ނުވާނަމަ ފައިދާއެއް ނުވެއެވެ: ކުރިން ވިއްކާފައި، ދެ ދުވަހުގެ ތޫތުކުޑި ލޭނުން ފޮނުވާށެވެ. |
ތެދުވެރި އިންޒާރެއް: އެއްވެސް ބްރީޑަރަކު މި ތަރުކާރީތަކުގެ ލޮނަށް ދިފާއުވުމުގެ ރޭޓިންއެއް ޝާއިއެއް ނުކުރެއެވެ. މާރކެޓްކުރެވެނީ ހޫނާއި ވައިރަހަށް ދިފާއުވުމެވެ. ލޮނުގެ މައްސަލަ މެނޭޖްކުރެވެނީ އެގްރޮނޮމީންނެވެ (ވާރޭ ފެން، އޯގަނިކް މާއްދާ، ޑްރިޕް، ކޮންޓެއިނަރ). އެއީ ހަމަ ގްރޯ ޕްލަސް އިން ޕެކެޓާއެކު ވިއްކާ އިންޕުޓް ބަންޑަލެވެ. ވިއްކަންވީ ހަމައެކަނި އޮށެއް ނޫނެވެ. އެގްރޮނޮމީއެވެ.
އިމްޕޯޓް އަގުތަކުން އިޝާރާތްކުރީ ޓޮމާޓޯއާއި ފިޔައަށެވެ. ލޯކަލް އަގުތަކުން ހުރިހާ އެއްޗެއް ބަދަލުކުރެއެވެ: ބޮޑެތި އިމްޕޯޓް ބާވަތްތަކުގެ އަގުގެ ތިރި އެހާ ދަށެވެ (ފިޔާ MVR 10/kg، ކެބެޖް 14-16، އަލުވި 18) އެހެންވެ ދަނޑުވެރިޔާއަށް އެ ބާވަތްތަކުން ދުވަހަކުވެސް ކާމިޔާބެއް ނުވާނެއެވެ. ފައިސާ ހުރީ އަވަހަށް ހަލާކުވާ، ތާޒާކަމުގެ އަގު ލިބޭ، ސަގާފީ ބާވަތްތަކުގައެވެ. އަދި ކޮންމެ އަހަރަކު 11 ދުވަސް ކުރިއަށްޖެހޭ ރޯދަމަހަށް ބަލައިގެންނެވެ (ދެން 2027 ފެބްރުއަރީ).
| ދަރަޖަ | ބާވަތް | އަގުގެ ހަގީގަތް (MVR/kg) | ގްރޯ ޕްލަސްގެ ފުރުސަތު |
|---|---|---|---|
| 1 | ގިތެޔޮ މިރުސް | 80-150 އާންމުކޮށް · 250-480 ރޯދަމަހު · 800 (2024) | "ރޯދަމަހަށް 90 ދުވަސް" ޕްރޮގްރާމް: އޮށާއި ސީޑްލިން، IPM (އެފިޑް، ތްރިޕްސް، މައިޓް)، ކެލްސިއަމް އަދި މައިކްރޯނިއުޓްރިއެންޓް ފޮލިއަރ، ނެޓް ކިޓް. ގައުމުގެ އެންމެ މަތީ MVR/kg ބާވަތެވެ. ކޮންމެ އަހަރަކުވެސް. |
| 2 | އަލަ | 80-100 (ކުރިން 20-30) | ސާފު ޕްލާންޓިން މެޓީރިއަލާއި ބްލައިޓް މެނޭޖްކުރާ ބަންޑަލެއް، ސަރުކާރުން ކެންޔާގެ ބަލިނުޖެހޭ އަލަ ޓްރައަލްކުރަމުންދާ ދަނޑިވަޅުގައެވެ. ސަޕްލައި އަނބުރާ އައުމުގެ ކުރިން ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅު އަޅާށެވެ. |
| 3 | ލުނބޯ | 40-60 | ފަރުވެއްޔަށް ގަޅިކުރެވިފައިވާ ސީޑްލިން، އަދި ސިޓްރަހަށް ބޭނުންވާ ޗެލޭޓަޑް Fe/Zn/Mn ޕްރޮގްރާމް. |
| 4 | ކަރާ | 12-35 (ރީނދޫ 35) | މާޖިން ކުޑަ، އެކަމަކު ވޮލިއުމް ބޮޑެވެ: ހަމައެކަނި ތޮއްޑޫން ސީޒަނަކު 300 އިން 500 ޓަނެވެ. އިންޕުޓް ބަންޑަލް (ނަން ހުރި ހައިބްރިޑް، ޑްރިޕް، މަލްޗް ފިލްމް، K ގިނަ ފެނުގައި ދިޔާވާ ކާނާ) ހިފާށެވެ. |
| 5 | ހައިޑްރޯ ލެޓިއުސް، ފެހި ފަތް | 45-100 ރީޓެއިލް · 140 ކޮމިއުނިޓީ | ދެ ފަހަރު ސާބިތުވެފައެވެ: Ozen Maadhoo ގެ 140 m² ފާމުން 2023 އިން ފެށިގެން މަހަކު 200 kg އެހެން ރިސޯޓްތަކަށް، އަދި މާއުނގޫދޫ ކޮމިއުނިޓީ ސިސްޓަމުން ފުރަތަމަ ފަހަރު MVR 140/kg ގައެވެ. އިމްޕޯޓް ލެޓިއުސް ލޭންޑްވަނީ ~USD 6/kg ގައެވެ. ރިސޯޓް ގްރޫޕް ފެންވަރުގައި ވިއްކާށެވެ: އެއް ވިޔަފާރިން ގިނަ ރަށެވެ. |
| 6 | މައިކްރޯގްރީން، ކެވޭ މާ | ޝެފުން ގްރާމުން ދޭ | ރިސޯޓް ޑިމާންޑް ޔަގީން (Six Senses Earth Lab)، ރާއްޖޭގައި ސަޕްލަޔަރެއް ނެތް، 7 އިން 21 ދުވަހުގެ ސައިކަލް، ޖާގަ ކުޑަ، އަދި ޔޫރަޕުން އަންނައިރު ހަލާކުވެފައެވެ. ސްލޭޓްގެ އެންމެ ރަނގަޅު ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅެވެ. |
| 7 | އޮއިސްޓަރ މަޝްރޫމް | ރިސޯޓުން ސާބިތު | Soneva Fushi އަދި Six Senses Laamu ގައި މިހާރުވެސް ހައްދައެވެ. ފުރުސަތަކީ ސާމާނު: ސްޓެރައިލް ސަބްސްޓްރޭޓް ބްލޮކާއި ސްޕޯން، ތަކުރާރުކޮށް ގަންނަ އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ވާދަވެރިއެއް ނެތެވެ. |
| 8 | ޑްރެގަން ފްރުޓް | 68-120 | އާ މޭވާގެ ފްލެގްޝިޕް: މާފަހި އަދި އައްޑޫ މީދޫގައި ސާބިތުވެފައި، ލޯކަލް މޭވާގެ އަގުގެ އެންމެ މަތީގައި، އަދި އަލްކަލައިން ވެލި ގަޔާވާ ކެކްޓަހެކެވެ. ޕްލާންޓިން މެޓީރިއަލް، ޓްރެލިސް، އަދި މައިކްރޯނިއުޓްރިއެންޓް ޕްރޮގްރާމް އެކުގައި ވިއްކާށެވެ. |
| 9 | ފަޅޯއާއި ދޮންކެޔޮ | ދާއިމީ ބާވަތް | ސީޑްލިން އަދި ޕްލާންޓްލެޓް ނާސަރީ ލައިން. ދެވަނަ ދަރަޖަ، އެކަމަކު ޔަގީނެވެ. ކަރާ، ދޮންކެޔޮ، އަނބު އަދި ފަޅޮލަށް އިމްޕޯޓްގައި 15% ހިމާޔަތުގެ ޓެރިފެއް އޮތްކަމަށް ރިޕޯޓްކުރެއެވެ (2017 ގެ މަސްދަރު، މިހާރުގެ ޝެޑިއުލް ޔަގީންކުރާށެވެ). |
| ކުރުނބާ | ފަޅިއަކަށް 45-50 | ސިއްރު ފުރުސަތެއް: ދާއިމީ ދަތިކަމާއި މަތީ އަގެވެ. ރުކުގެ ކާނާ ލައިނާއި، 2026 ޖެނުއަރީގެ އާ ރުއް އިމްޕޯޓް ޕަރމިޓް މަގެވެ. |
ދަރަޖަ ދަށްކުރެވުނު: ޓޮމާޓޯއާއި ކިއުކަމްބާ (ފަހުގެ ލޯކަލް އަގުގެ ފައިދާއެއް ސާބިތުވެފައި ނެތް، އަދި ރާއްޖޭގައި ވިޔަފާރި ފެންވަރުގައި ކާމިޔާބުވެފައި ނެތް)، ކެބެޖާއި ބަޓަރނަޓް (އިމްޕޯޓް އަގުގެ ތިރި)، އަދި ފިގު (ރާއްޖޭގައި ހައްދާކަމުގެ ހެއްކެއް ނެތް، އަދި މޫސުމާ ނުގުޅެއެވެ: ބޭނުންވަނީ ހިކި ހޫނާއި ފިނި މޫސުމެކެވެ). ދުވަހަކުވެސް ނުވިއްކާ: ފިޔާ، އަލުވި، ކެރެޓް، ލޮނުމެދު، އާފަލު، މޭބިސްކަދުރު. މިއީ ފިނި ގައުމުތަކުގެ ނުވަތަ އަގުހެޔޮ ބާވަތްތަކެވެ. އިންޑިއާއާއި UAE ގެ އަގާ ވާދައެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ކިރިބަޓީ، ޓުވާލޫ، މާޝަލް އައިލެންޑްސް އަދި ލަކްޝަދީޕުގައި ދަނޑުވެރިކަން ކުރަނީ ހަމަ އެއް ފަރުވެލީގައެވެ. އެއް ފިލާވަޅެއް ތަކުރާރުވެއެވެ: ވެލީގައި ދަނޑުވެރިކަމެއް ނުކުރެއެވެ. މޫ ފެތުރޭނެ ސަރަހައްދެއް ބިނާކުރެއެވެ. ސާބިތުވެފައިވާ ކޮންމެ އުކުޅެއް ގްރޯ ޕްލަސް އިން ވިއްކާނެ ކިޓަކަށް ބަދަލުވެއެވެ.
ތަރުތީބުކުރެވިފައިވަނީ ގާނޫނީ ދަތިކަމާއި، MOQ ގެ ހަގީގަތާއި، މާޖިނަށް ބަލައިގެންނެވެ. ދެ ފްރެއިޓް ލޭނަކުން ހުރިހާ އެއްޗެއް އުފުލެއެވެ: އިންޑިއާގެ ސްލޭޓަށް ތޫތުކުޑި - މާލެ ސީދާ ސާވިސް (~2 ދުވަސް، މަހަކު ~3 ދަތުރު)، އަދި ސްރީލަންކާގެ ކޮކޯޕީޓާއި SOP އަށް ކޮލަމްބޯ ފީޑަރު.
14 ރިސާޗް އޭޖެންޓް، މަސްދަރު ހިމެނޭ ~180 ހޯދުން، ކޮންމެ ދައުވާއެއް URL އަކުން ބާރުދީ، ތެދުވެރި ޔަގީންކަމުގެ ދަރަޖައަކާއެކުއެވެ. މައިގަނޑު މަސްދަރުތައް:
ތެދުވެރިކަމާއެކު ފާހަގަކުރެވޭ ފަޅުކަން: މި އޮށްތަކުގެ ލޮނަށް ދިފާއުވުމުގެ ރޭޓިން އެއްވެސް ބްރީޑަރަކު ނުދެއެވެ. ފަޅޯ، ކިއުކަމްބާ އަދި ޓޮމާޓޯގެ ފަހުގެ ލޯކަލް އަގު ލިޔެވިފައެއް ނެތެވެ. Foodcube ގެ އުފެއްދުމުގެ އަދަދު ޝާއިއުކޮށްފައެއް ނެތެވެ. ކޮލަމްބޯ LCL ރޭޓަށް ފޯވާޑަރެއްގެ ކޯޓޭޝަން ބޭނުންވެއެވެ. އަދި ޝިޕްމަންޓް ރާވާ ކުރިން ތޫތުކުޑި ސާވިސްގެ ޝެޑިއުލް އަލުން ޔަގީންކުރަން ޖެހެއެވެ.